خردادبه ابن خردادبه به نام جدّش خردادبه شهرت يافته . نام خود او عبيد الله و كنيه‌اش ابو القاسم و پدرش به گفته ابن نديم احمد « 1 » و به گفتهء مسعودى عبد الله « 2 » بوده . خردادبه در دستگاه برمكيان ، وزيران نام‌آور دوران هارون الرشيد ، ظاهرا به خدمت ديوان مىپرداخته زيرا به دست همان‌ها از كيش زرتشتى به دين اسلام درآمده بود . و از اين‌كه عبيد إله به نام او شهرت يافته نه به نام پدرش چنين برمىآيد كه خردادبه هم در زمان خود مقام و منزلتى داشته و از شهرت و نام و آوازه‌اى برخوردار بوده است . از خردادبه جز همين مختصرى كه ابن نديم ذكر كرده آگاهى ديگرى نداريم . اگر بتوان آن كسى را كه طبرى در بيان حوادث سال 31 هجرى در خبر كشته شدن يزدگرد آخرين پادشاه ساسانى در سلسلهء روات خود به نام خردادبه رازى ذكر كرده است « 3 » با اين خردادبه كه در دستگاه برمكيان بوده يكى دانست ، و احتمال آن‌هم زياد است ، مىتوان گفت كه اين خاندان كه از ميانه‌هاى قرن دوم هجرى تا آخر قرن سوم يعنى نزديك به يك قرن و نيم حضور مستمر آنها در مقامهاى بالاى دستگاه خلافت در تاريخها منعكس است ، از مردم رى بوده‌اند . و شايد هم همهء آنها رازى خوانده مىشده‌اند . و آنچه اين احتمال را قوت مىبخشد اين است كه طبرى در اين روايت به گونه‌اى از خردادبه ياد مىكند كه گوئى سخن از شخص شناخته شده و با اسم و رسمى است ، و در اين دوران جز همين خردادبه كه در دستگاه برمكيان بوده و شهرتى داشته شخص ديگرى به اين نام شناخته نيست . و طبرى مطلبى را هم از او روايت كرده كه آن را معمولا در حوزهء اطلاعات شخصى همچون او مىدانسته‌اند . از آن‌رو كه وى از خاندانهاى ايرانى و پيش از آنكه به دست برمكيان مسلمان شود ، زردشتى بوده و قهرا نسبت به حوادثى كه با تاريخ ايران ارتباط مىيافته بىعلاقه نبوده است . آنچه در اين روايت كه خردادبه راوى آن بوده جلب نظر مىكند اين است كه يزدگرد ، آخرين

--> ( 1 ) . ابن نديم ، الفهرست ، 149 . ( 2 ) . مسعودى ، مروج الذهب ، ج 1 ، ص 14 . ( 3 ) . طبرى 1 / 2461 - 2462 .